آیت الله العظمی جوادی آملی: اقتصاد مقاومتی بدون استقلال مالی و توزیع عادلانه ثروت محقق نمی‌شود

حضرت آیت الله العظمی جوادی آملی در دیدار جمعی از اعضای مرکز راهبری اقتصاد مقاومتی حوزه های علمیه و اساتید اقتصاد اسلامی حوزه، با تأکید بر اینکه «مال» در منطق قرآن، عامل قیام، عزت و ایستادگی جامعه است، گفت: ملتی که جیبش خالی باشد، قدرت ایستادگی و مقاومت ندارد و نمی‌تواند در برابر فشارهای بیرونی استقلال خود را حفظ کند.

ایشان در بیاناتی با اشاره به تحولات اجتماعی و اعتراضات در کشورهای غربی فرمودند: برخی از حرکت‌های اعتراضی و حتی آتش‌زدن بانک‌ها در غرب، یادآور اتفاقاتی است که در جریان انقلاب اسلامی رخ داد. پیش از پیروزی انقلاب، روحانیون در صف مقدم حرکت قرار داشتند و مردم پشت سر آنان بودند و برخی مراکز از جمله شراب‌فروشی‌ها، سینماها و بانک‌ها هدف حمله قرار می‌گرفتند.

ایشان با انتقاد از عملکرد نظام بانکی افزودند: پس از انقلاب، درباره برخی از این مراکز تغییراتی صورت گرفت، اما بانک‌ها باقی ماندند و به تعبیر وی، نوعی «اسلام‌مالی» و توجیه شرعی درباره عملکرد آنها صورت گرفت. وی با استناد به آیات قرآن درباره ربا، نسبت به پیامدهای گسترش ربا در نظام اقتصادی هشدار داد.

ایشان با اشاره به روایات مربوط به مناظرات امام رضا(ع) گفتند: امام رضا(ع) در برابر کسانی که به تفویض امور به انسان‌ها قائل بودند، این دیدگاه را به تفکر یهودیان تشبیه کردند؛ زیرا در این نگاه، خداوند آفریننده است اما اداره امور عملاً به انسان‌ها واگذار می‌شود. به گفته وی، یکی از نمونه‌های این مسئله، تلاش برای حفظ ظاهر شرعی در عین باقی ماندن ماهیت ربا در برخی معاملات است.

ایشان با بیان اینکه قرآن درباره ربا با تعبیری بسیار شدید سخن گفته است، اظهار کردند: در قرآن آمده است که اگر از ربا دست برندارید، «فأذنوا بحرب من الله و رسوله»؛ بنابراین مسئله ربا یک موضوع عادی اقتصادی نیست، بلکه از مرزهایی است که خداوند برای نظام دینی تعیین کرده است.

مال؛ پایه عزت و قدرت یک ملت

ایشان در ادامه با اشاره به آیه «ولا تؤتوا السفهاء أموالکم التی جعل الله لکم قیاماً» گفتند: قرآن کریم مال را وسیله «قیام» معرفی کرده است. قیام در اینجا صرفاً به معنای ایستادن جسمانی نیست، بلکه به معنای قدرت ایستادگی و مقاومت است.

ایشان افزودند: ملتی که جیبش خالی باشد، قدرت قیام ندارد. چنین ملتی برای تأمین نیازهای خود ناچار به دیگران وابسته می‌شود و این وابستگی می‌تواند زمینه‌ساز ذلت و حتی چاپلوسی باشد.

ایشان با اشاره به مفاهیم «فقیر» و «مسکین» در قرآن تصریح کردند: اقتصاد مقاومتی یعنی جامعه‌ای که بتواند روی پای خود بایستد. اگر منابع مالی و قدرت اقتصادی در اختیار مردم نباشد، سخن گفتن از مقاومت اقتصادی دشوار خواهد بود.

ایشان همچنین مسئولانی را که توان ایجاد تولید و اشتغال ندارند، از منظر آیه «ولا تؤتوا السفهاء أموالکم» مورد انتقاد قرار داده و گفتند: مسئولی که نمی‌تواند تولید و اشتغال ایجاد کند، در مدیریت اقتصادی شایستگی لازم برای در اختیار داشتن منابع را ندارد.

ثروت نباید در انحصار گروهی خاص باشد

آیت الله العظمی جوادی آملی با تأکید بر ضرورت توزیع گسترده ثروت در جامعه گفت: مالی که مایه عزت و قیام جامعه است، نباید در انحصار دولت، بخش خصوصی یا مجموعه‌های خصولتی قرار گیرد؛ بلکه باید در اختیار عموم مردم باشد.

ایشان با اشاره به آیه «کی لا یکون دولة بین الأغنیاء منکم» افزودند: ثروت نباید میان گروهی از ثروتمندان دست‌به‌دست شود. اگر سرمایه فقط در اختیار دولت باشد، یک نظام دولت‌سالار شکل می‌گیرد؛ اگر صرفاً در اختیار سرمایه‌داران خصوصی باشد، نظام سرمایه‌داری حاکم می‌شود و اگر در قالب خصولتی میان این دو قرار گیرد، مشکلات هر دو ساختار را به همراه خواهد داشت.

ایشان ادامه دادند: راه اقتصادی باید برای همه مردم باز باشد و مردم باید امکان تولید، اشتغال و فعالیت اقتصادی داشته باشند؛ همان‌گونه که در حوزه علمیه درهای آموزش به روی افراد دارای استعداد باز است.

انتقاد از خلق پول و آثار تورم

ایشان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به مفهوم پول و تفاوت آن با «مال» اظهار کردند: پول باید وسیله مبادله باشد و نباید به گونه‌ای خلق شود که ارزش دارایی و قدرت خرید مردم را کاهش دهد.

ایشان افزودند: اگر ارزش پول به صورت ناگهانی کاهش پیدا کند، کسی که دیروز کالایی را با قیمت مشخصی خریداری می‌کرد، امروز باید همان کالا را با قیمت بالاتری تهیه کند. این مسئله مستقیماً بر زندگی مردم و قدرت اقتصادی آنان اثر می‌گذارد.

ایشان با تأکید بر اینکه منابع مالی باید در سراسر جامعه جریان داشته باشد، گفتند: پول مانند خون در بدن است؛ اگر در یک نقطه متوقف شود، سایر بخش‌ها از آن محروم خواهند شد. بنابراین نظام اقتصادی باید به گونه‌ای باشد که منابع مالی در تمام جامعه گردش کند.

ضرورت حمایت از بدهکاران غیرمقصر

آیت الله العظمی جوادی آملی در ادامه با اشاره به وضعیت افرادی که به دلیل شرایط اقتصادی، تورم، تحریم یا خسارت‌های پیش‌بینی‌نشده دچار بدهی شده‌اند، گفت: همه بدهکاران، افرادی مقصر یا بی‌مسئولیت نیستند و باید میان بدهکاری ناشی از تقصیر و بدهکاری ناشی از شرایط خارج از اختیار فرد تفاوت قائل شد.

ایشان افزودند: فردی ممکن است تولیدکننده باشد، کالای خود را تولید کرده باشد، اما به دلیل موانع صادراتی یا شرایط اقتصادی نتواند محصول خود را بفروشد و در نتیجه بدهکار شود. در چنین شرایطی نباید او را مانند فردی دانست که از روی بی‌مبالاتی یا عیاشی بدهکار شده است.

ایشان با استناد به روایات فقهی درباره مسئولیت حاکم در پرداخت بدهی مؤمن ناتوان، بر ضرورت حمایت از بدهکاران غیرمقصر تأکید کرده و فرمودند: اگر فردی واقعاً توان پرداخت بدهی خود را ندارد و تقصیری در ایجاد این وضعیت نداشته است، جامعه و حاکمیت باید برای حل مشکل او اقدام کنند و دست‌کم نباید اجازه دهند چنین فردی صرفاً به دلیل ناتوانی مالی راهی زندان شود.

ایشان همچنین نسبت به سازوکارهایی که موجب انباشته شدن جرایم دیرکرد و از بین رفتن دارایی بدهکاران می‌شود، هشدار داده و اظهار کردند: گاهی فرد برای دریافت مبلغی محدود، خانه یا دارایی خود را وثیقه می‌گذارد، اما بر اثر تأخیر در پرداخت و افزایش جریمه‌ها، بدهی به اندازه ارزش کل دارایی می‌رسد و در نهایت خانواده فرد نیز سرمایه خود را از دست می‌دهد.

آیت الله العظمی جوادی آملی در پایان تأکید کرد: اقتصاد اسلامی باید به گونه‌ای سامان یابد که «مال» مایه قیام، عزت، استقلال و مقاومت مردم باشد، نه اینکه ابزار وابستگی، ربا و فشار بر اقشار ضعیف جامعه قرار گیرد.